Marianne Dagevos is initiatiefneemster van Podium voor Palestina, een podium voor Palestijnse literatuur, film en poëzie.
15 August 2026 Lees meer overHij studeerde rechten en werd advocaat, was jarenlang actief als mensenrechtenactivist, maar uiteindelijk werd Raja Shehadeh (1951) toch vooral schrijver, chroniqueur van het Palestijnse erfgoed, het landschap en de historie. Zijn boeken zijn monumenten in taal tegen uitwissing, leest Marianne Dagevos.
Of het nu een beschrijving is van zijn wandelingen door de heuvels van Palestina (Palestinian walks, 2008), de reconstructie van de reizen van zijn oudoom Najib Nassar (A Rift in Time, Travels with my Ottoman Uncle, 2010) of de herinneringen aan zijn vader (We could have been friends, my father and I, 2023); steeds koppelt Raja Shehadeh persoonlijke ervaringen aan historische achtergronden en reflecties op het noodlot dat zijn geliefde land en bewoners heeft getroffen.
In een vriendelijke, onnadrukkelijke stijl legt hij de vinger op de zere plekken: steeds minder bewegingsvrijheid, voortgaande verwoesting van natuur en landschap, uitwissing van Palestijnse identiteit en erfgoed. En dat allemaal terwijl de rechten van de Palestijnen met voeten worden getreden. Als advocaat heeft hij alles in het werk gesteld om dat proces te stoppen of in ieder geval te bemoeilijken, als schrijver wil hij in taal vastleggen wat wordt bedreigd en al is verdwenen.
Shehadeh is een productief schrijver, sinds 2003 levert hij om de paar jaar een publicatie op. Uitgeverij Profile Books heeft inmiddels twaalf titels in de aanbieding: dagboeken memoires, bloemlezingen of beschrijvingen van excursies en reizen. De boeken kenmerken zich dat ze niet dik zijn, overzichtelijk opgebouwd en geschreven in heldere, toegankelijke taal. Lezers die meer willen weten over Palestina op het snijvlak van historische studies en egodocumenten, kunnen in dit veelzijdige oeuvre zeker iets van hun gading vinden.
Een goed voorbeeld van een boek op dit snijvlak is de memoire die Shehadeh schreef over zijn vader: We could have been friends, my father and I. A Palestinian Memoir (2022).
In dit boek geen herinneringen aan het gezinsleven van de Shehadehs, maar een inkijkje in de politieke en professionele activiteiten van vader Aziz aan de hand van diens archief. Aziz Shehadeh was in 1948 met zijn familie uit Jaffa naar Ramallah gevlucht. Later vestigde hij zich daar als advocaat. Op juridische gronden zette hij zich in voor de rechten van vluchtelingen om te kunnen terugkeren naar Palestina en/of hun bezit te kunnen opeisen. Hij kreeg daarbij veel tegenwerking van de Jordaanse autoriteiten die van 1948-1967 het bewind voerden over de Westelijke Jordaanoever. Shehadeh komt er al snel achter dat de Jordaniërs de kans op zelfbeschikking en herstel van de rechten van de Palestijnen alleen maar dwarsbomen.
Vader Shehadeh komt herhaaldelijk in aanvaring met de Jordaanse autoriteiten en belandt in hun gevangenis. Als hij tot de conclusie komt dat juridische inspanningen niets opleveren, kiest hij voor de politieke weg en gaat zich inzetten voor een tweestatenoplossing.
De memoires worden persoonlijker en gevoeliger als de zoon onder ogen ziet dat zijn vader en hij grotendeels langs elkaar heen leefden en elkaar niet steunden.
Many years later, I have come to realise that the emotions I was experiencing as a result of Israel’s transformation of our world must have been similar to those that my father had experienced after 1948. (…) And yet we never spoke about this, and nor did the similarities in our experiences bring us any closer together.
Aziz Shehadeh overleed op 73-jarige leeftijd, vermoord door een Palestijnse misdadiger die door zijn aangifte in de gevangenis was beland en na vrijlating wraak nam.
In dit boek brengt Shehadeh een eerbetoon aan zijn vader en memoreert hij zijn politieke en juridische strijd. Ook laat hij zien hoe deze maatschappelijke inzet ten koste ging van een gezinsleven. Het boek roept vragen op over de rol van Widad, de vrouw van Aziz en de moeder van Raja. Zij komt uitgebreider aan bod in een ander boek uit het oeuvre van Shehadeh: Stranger in the House. Coming of Age in Occupied Palestine (2009). En zo vormen de dagboeken, memoires, wandel- en excursieboeken een soort mozaïek van verhalen die aan elkaar passen, soms overlappen en samen het beeld van Palestijnse geschiedenis en erfgoed verrijken en verdiepen.
Zijn meest recente boek Forgotten. Searching for Palestine’s Hidden Places and Lost Memorials (2025) schreef Shehadeh met zijn vrouw Penny Johnson, met wie hij ruim veertig jaar samenwoont in Ramallah. Verschillende excursies in historisch Palestina op zoek naar herdenkingsplaatsen (of wat daarvan over is) zijn letterlijk en figuurlijk het vertrekpunt. De titel had ook Erased kunnen luiden.
Een khirba, Arabisch voor ruïne, is een heuvel waar lagen van bewoning en archeologische vondsten op elkaar gestapeld zijn; een vindplaats dus of site. Heel historisch Palestina ligt vol met dit soort heuvels, stille getuigen van de talrijke bewoners die zich hier (tijdelijk) gevestigd hebben. Shehadeh beschrijft ruïnes uit de Brons- en IJzertijd, mozaïeken uit hellenistische, Romeinse of Byzantijnse huizen en kerken, aangevuld met (resten van) moskeeën en grafmonumenten uit de Mammelukse en Ottomaanse tijd.
Allemaal laten ze zien dat Palestina eeuwenlang een open gebied was, waar mensen met verschillende religies en culturen voor korte of langere tijd verbleven. Sinds de vestiging van de staat Israël, is die openheid en multiculturaliteit afgeschaft. Het gebied wordt gefragmenteerd met hekken en muren en de geschiedenis wordt actief herschreven.
In Forgotten gaan Shehadeh en Johnson op zoek naar stenen herinneringen aan vervlogen tijden en beschrijven ze hoe daarmee wordt omgegaan. Ze onderzoeken het verhaal achter een herdenkingssteen voor drie gesneuvelde Egyptische soldaten en een monument voor de slachtoffers van de massamoord in Qibya in 1953. Het is tegelijk wreed, kinderachtig en pathetisch om te lezen hoe de huidige staat alle islamitische heilige plaatsen en herinneringen aan Arabische bewoning negeert, ontkent en verwaarloost.
Maar ook de Palestijnen zijn niet altijd even zuinig op hun erfgoed. De Palestijnse televisie bouwde zijn hoofdkantoor op een ruïne uit de IJzertijd en de resten van een Byzantijnse kerk in de Palestijnse stad Al-Bireh zijn wel afgezet met een hek maar niet aangemerkt als bezienswaardigheid.
Al lezend reis je mee met het oudere echtpaar dat in veertig jaar zo veel heeft zien veranderen. De mogelijkheden tot reizen en je verplaatsen zijn alleen maar verder afgesneden, het Palestijnse boerenleven is weggedrukt ten koste van urbanisatie en joodse nederzettingen, de maqams (heilige plaatsen) van profeten en heiligen zijn verwaarloosd of geconfisqueerd door de dominante religie.
For those of us living under direct occupation, there is always the feeling of something missing. Our memories are not recognized and our lives constrained, whether by direct military occupation or by more subtle forms of inequality.
Juist nu het reizen door Palestina voor de Palestijnen zelf, én voor bezoekers uit het buitenland, steeds verder wordt bemoeilijkt, is het extra belangrijk dat schrijvers ter plaatse, hun thuisland documenteren. De historie én de actualiteit, wat wordt uitgewist en verloren gaat en wat, in ieder geval in taal en beeld, nog behouden kan worden. De liefdevolle manier waarop Shehadeh en Johnson schrijven, zowel over het land en het erfgoed als over de zorg en creativiteit van de inwoners, maakt hun boeken, monumenten in taal, tegelijk een rijke informatiebron en een plezier om te lezen.
