‘A Palestinian daughter’s memoir’. Zo luidt de ondertitel van het boek I can imagine it for us (2025) van Mai Serhan, dochter van een Palestijnse vader en een Egyptische moeder. Hannah Lillith Assadi, dochter van een Palestijnse vader en een joods-Amerikaanse moeder, schreef een roman: Paradiso 17 (2026).
Twee ‘vaderverhalen’ met een eigen presentatie, stijl en opbouw, maar ook met opvallend veel inhoudelijke overeenkomsten. In beide boeken memoreren de dochters hoe hun vader zijn leven lang blijft worstelen met het verlies van zijn thuis in Palestina en met het vinden van een nieuwe betekenisvolle identiteit.
Leven lang ontheemd
De vaders, Nizar Serhan en Sufien Assadi, werden allebei geboren in Galilea in het noorden van historisch Palestina. Beiden in een welgestelde familie met een eigen huis, eigen landerijen en een sterk sociaal netwerk. Nizar’s vader Faris Serhan was lid van het Arabisch Hoger Comité en verzette zich tegen de Britse en Joodse bezetting van Palestina.
Beide families raakten door de Nakba van 1948 niet alleen hun huis en bestaanszekerheid kwijt, maar ook hun maatschappelijk aanzien en reputatie. Voor Nizar en Sufien, nog kinderen in 1948, vormde deze traumatische gebeurtenis het begin van een levenslange ontheemding. Zij ondervonden wat voor veel Palestijnse jongens en mannen gold: hun identiteit, die ze tot dan toe ontleenden aan hun familienaam, hun bezit, hun maatschappelijke positie en hun verantwoordelijkheid voor een gezin, kwam in een vacuüm terecht en kreeg in veel gevallen nooit meer een nieuwe betekenisvolle inhoud.
Door beide verhalen kort naar elkaar te lezen, werd mij opnieuw duidelijk hoe veel Palestijnse families hebben verloren sinds 1948. De economische en de sociale schade is niet te overzien maar als er ooit schadevergoeding zou worden betaald (en dat zou niet meer dan redelijk zijn), zou het om enorme bedragen gaan.
Verschillen in vorm en taal
Ondanks de thematische overeenkomsten zijn de boeken heel verschillend in vorm en taal. Dat maakt het extra interessant om ze naast elkaar te lezen.
Zo is Paradiso 17 een klassiek opgezette roman in zeven delen, elk deel gesitueerd in andere locatie. In 68 hoofdstukken met titels, wordt het levensverhaal van Sufien Assadi (wij zouden schrijven Soufian) chronologisch gepresenteerd. Sufien wordt als oudste kind geboren in de stad Safad in het noorden van Galilea. Hij woont daar in ‘het huis met de blauwe deur’ gelegen op de berg van zijn familie. De herinnering aan de blauwe deur, die hem zijn hele leven zal bijblijven, vormt een belangrijk motief in het boek. Als hij vijf jaar is, worden hij en zijn familie verdreven en komen ze in Damascus terecht.
Later vertrekt het gezin, met inmiddels negen kinderen, naar Koeweit, waar zijn vader werk vindt in de opkomende olie-industrie. Als Sufien 17 jaar is, krijgt hij de kans om in Italië te gaan studeren. Zo verlaat hij in 1960 Koeweit en de Arabische wereld om daar nooit meer terug te keren. In Perugia ontmoet hij een Amerikaan die hem helpt aan een visum voor de VS en zo wordt Sufien Assadi omgedoopt tot Frank Leone. De rest van zijn leven blijft hij in de VS, eerst in New York, later in de woestijn van Arizona.
Eenzame vluchteling
De vele heftige gebeurtenissen in zijn leven worden intens en plastisch beschreven. Zo heeft hij chronisch geldproblemen, gebruikt hij overmatig drank en drugs, moet hij regelmatig een beroep doen op vrienden om hem uit de nood te helpen en ook zijn huwelijk vertoont menig crises. Hij is daarmee het prototype van de eenzame vluchteling die een marginaal bestaan leidt in het individualistische, kapitalistische Amerika.
Ondanks stevige aanvaringen, houdt zijn huwelijk met de joods-Amerikaanse Sarah wel stand en krijgen ze een dochter Layla. Als kind maakt Layla amper kennis met haar Arabische wortels. Ze leert wat Arabische woordjes en liedjes van haar vader en ontmoet pas op latere leeftijd haar Palestijnse grootmoeder en een oom, omdat die naar de VS komen. Eenmaal volwassen bekommert Layla zich om haar ouders en verzorgt ze haar vader tijdens de laatste maanden van zijn leven. In die fase komt er eindelijk een soort rust over Sufien en kan hij zich verzoenen met zijn lot.
Al of niet ingebed in familie
De memoires van Serhan hebben een geheel andere opbouw. Het boek bestaat uit fragmenten die verspringen in de tijd en zich afspelen op veel verschillende plaatsen. In het boek zijn foto’s opgenomen van familieleden, gefotografeerd in Palestina, Cairo, Beiroet, Abu Dhabi, Limassol (Cyprus) en Guanghzou, China. Als Nizar Serhan trouwt met de Egyptische Nana, vestigt het echtpaar zich in Cairo waar Mai en haar zus worden geboren.
Als Mai later haar Palestijnse familie in Beiroet bezoekt, valt ze letterlijk uit de toon vanwege haar Egyptische accent. Als het huwelijk strandt, gaat vader Serhan op zoek naar zakelijk succes in China, waar hij samen met andere Arabische ondernemers een internationaal handelsbedrijf opzet. Als hij gezondheidsproblemen krijgt, vraagt hij zijn dochter om naar China te komen om de zaken van hem over te nemen. Ook al wordt dat geen succes, de dochter leert zo haar vader wel beter kennen – in positieve én negatieve zin.
Onbereikbaar verleden
Dochter Serhan spreekt in dit boek haar vader persoonlijk aan en vertelt in verschillende anekdotes zijn levensverhaal. Deze anekdotes zijn ingebed in de verhalen van generaties familieleden in de Arabische wereld. Ook de beschrijvingen van de Arabische leefwijze met aandacht voor maaltijden, feestdagen en politieke ontwikkelingen geven dit boek reliëf. De fragmentarische vorm van I can imagine it for us sluit goed aan bij het fragmentarische leven van een familie in ballingschap die meer dan eens ontheemd raakt en waarvan de familieleden over de wereld verspreid raken.
In beide gevallen geldt dat het Palestijnse erfgoed voor de dochters vooral bestaat uit verhalen over een verloren en onbereikbaar verleden. Hun vader leren ze kennen als een ontheemd persoon die altijd op drift is. Een man die afstand heeft genomen van dat verleden maar er nooit helemaal van los komt. De herinneringen aan Palestina blijven beide mannen achtervolgen als spookbeelden, zoals blijkt uit de volgende citaten:
Palestinian renegades running toward the outpost, thinking we can leave ourselves behind. Thinking we can run until we vanish, with all our ghosts.
– I can imagine it for us
No, he would never walk through them again. For him, the house remained sentient and was waiting patiently for their return, threaded through by ethereal cobwebs, blowing around in the still wind. Yes, the house haunted him. What was Palestine if not a ghost story?
– Paradiso 17
Leven van vaders, inspiratiebron voor dochters
Uit de levensverhalen van deze vaders wordt duidelijk dat de Nakba zo veel meer consequenties heeft dan alleen het verlies van een fysiek huis en landerijen. Het gaat ook over het verlies van bestaansrecht en een zinvol leven. We lezen hoe beide mannen hun hele leven kampen met financiële en gezondheidsproblemen en hoe ze de neiging hebben zichzelf en de mensen om hen heen te verwaarlozen.
Interessant genoeg hebben deze vaders wel iets losgemaakt bij hun dochters, de auteurs. Zij onderkennen het belang en de waarde van de levens van hun vaders en zij willen begrijpen hoe het verlies van de Palestijnse wortels hun levens heeft bepaald. Met dat gegeven als inspiratiebron, schreven deze dochters allebei een indrukwekkend boek als een eerbetoon aan hun vaders en aan de Palestijnse identiteit die ook in ballingschap van generatie op generatie wordt doorgegeven.
De genocide in Gaza en de straffeloosheid waarmee deze kon worden uitgevoerd, heeft wereldwijd tot verbijstering en schok geleid. Waar westerse media het vaak nalieten ruimte te bieden aan de stemmen die de gruwelijkheden op juiste wijze konden verwoorden en duiden, hebben Palestijnen en niet-Palestijnen hun verdriet, verbijstering en analyses in grote mate in boeken verwoord. De boekenpagina van The Rights Forum wordt momenteel bijgewerkt met recente titels die reflecteren op de genocide en verwante ontwikkelingen, met hulp van Marianne Dagevos van Podium voor Palestina.
