Staatssecretaris Boswijk over aankoop Israëlische wapensystemen: ‘We zitten in een overgangsscenario’

De presentatie van de Defensienota werd gegeven door minister van Defensie Dilan Yeşilgöz-Zegerius (VVD), staatssecretaris Derk Boswijk en Commandant der Strijdkrachten Onno Eichelsheim. In de Defensienota worden de grote lijnen van het defensiebeleid voor de komende jaren geschetst.

Kern van de Defensienota 2026 is dat Nederland ‘bouwt aan een krijgsmacht die wezenlijk anders is ingericht dan voorheen’. Onderdeel van de omslag die het ministerie van Defensie wil maken, is een grotere Europese verantwoordelijkheid binnen de NAVO, en minder afhankelijkheid van landen buiten Europa.

Dat roept vragen op over militaire samenwerking met Israël. Sinds het Internationaal Gerechtshof in 2024 heeft vastgesteld dat er een ‘plausibel risico’ is dat Israël genocide pleegt in Palestina, moeten alle VN-lidstaten, waaronder Nederland, conform het Genocideverdrag alles in het werk stellen om die genocide te voorkomen of stoppen.

Directe wapenleveranties aan Israël zijn gestopt, nadat The Rights Forum, Pax en Oxfam Novib een rechtszaak aanspanden tegen de staat. Volgende week dient nog een rechtszaak van deze partijen in verband met  indirecte leveringen van F-35 onderdelen aan Israël via de VS.

Nederland koopt ook nog altijd wapens en wapensystemen van Israël, onder andere van het bedrijf Elbit. Dat is de belangrijkste leverancier van wapens waarmee de genocide wordt uitgevoerd en de illegale bezetting in stand wordt gehouden. Onder andere met de enorme bedragen die Israël daarmee verdient, worden de genocide en de illegale bezetting gefinancierd.

Vier Palestijnse doden per dag

Israël en het internationaal recht worden beide genoemd in de Defensienota 2026, maar los van elkaar. Israël wordt genoemd bij ‘Dreigingsbeeld’, waar staat te lezen dat ‘de terroristische aanvallen van Hamas op Zuid-Israël in oktober 2023 een nieuwe escalatie van geweld teweegbrachten in het Midden-Oosten’.

Het risico dat Israël genocide pleegt, komt niet aan de orde, wel de ‘wapenstilstand tussen Israël en Hamas’, al heeft Israël sinds de afkondiging daarvan meer dan duizend Palestijnen gedood, van wie het grootste deel burgers. Ondanks de ‘wapenstilstand’ doodt Israël nog altijd gemiddeld vier Palestijnen per dag.

Elders in de nota wordt gesteld dat Defensie handelt in lijn met verplichtingen onder het internationaal recht, in het bijzonder het internationaal humanitair oorlogsrecht. Het betreft de juridische kaders waarin het Nederlandse leger werkt, en niet de verantwoordelijkheid die Nederland heeft om de genocide in Palestina te stoppen.

Nederland levert direct geen wapens meer aan Israël, maar koopt nog wel veel wapens en wapensystemen van het land. Hoe gaat het met de afbouw van die aankopen?

Boswijk: ‘Er ligt een uitspraak van de Tweede Kamer, de motie Teunissen, die stelt dat je die aankopen moet afbouwen als er alternatieven zijn, en dat is hoe wij er invulling aan geven. We zijn actief aan het kijken welke alternatieven er zijn. Alleen, de realiteit is dat wij als Europa 35 jaar niet hebben geïnvesteerd in onze eigen kennis en ervaring, en Israël wel. Dat heeft ervoor gezorgd dat dat land wat betreft bepaalde wapensystemen een dusdanige voorsprong heeft, dat wij hebben gezegd, ja als die alternatieven er niet zijn dan ontkomen we er niet aan om die te kopen. Ondertussen werken we aan alternatieve systemen.’

Er is ook een andere motie, aangenomen, om juist actief een intensievere samenwerking met Israël op te zoeken. Uw partij, het CDA, heeft beide moties gesteund. Hoe kunt u die balanceren?

‘Het beleid van het kabinet is breed, en het wil onze afhankelijkheden van landen buiten Europa afbouwen en beter in balans brengen. Dat kan alleen door in de eigen defensie-industrie te investeren, samen met de buurlanden. Dat is een hobbelige weg, ook omdat niet alle EU-landen op dezelfde lijn zitten. Ik ben hoopvol dat we op de middellange termijn wat concrete resultaten kunnen behalen, dat we voor bepaalde afweersystemen en voor pantservoertuigen of helikopters mogelijk alternatieven gaan vinden. Maar in de tussentijd heb ik ook de verantwoording richting onze mannen en vrouwen; als die de poort uitgaan, moeten ze over de beste spullen beschikken. Ik snap het dilemma, maar ik vrees dat we de aankomende tijd nog wel in dat overgangsscenario zitten.’

In de nota wordt OCCAR genoemd, een Europees samenwerkingsverband op het gebied van bewapening. Het Israëlische Elbit maakt daar ook onderdeel vanuit. Kan Nederland bepaalde eisen stellen, bijvoorbeeld dat Elbit van OCCAR wordt uitgesloten, of dat de samenwerking met Israël wordt opgeschort?

‘Wij hebben ons aangesloten bij OCCAR naar aanleiding van een motie van Tweede Kamerlid Piri (PRO). Haar gedachte daarachter was om in Europees verband meer gezamenlijk inkopen te doen, en die gedachte steunt het kabinet. Daarom hebben we ons aangesloten. Maar we zullen altijd de gezamenlijke inkoop toetsen aan ons eigen kader. Als we AI kopen, en als we wapensystemen in Israël kopen, zijn onze eigen kaders daarin uiteindelijk leidend.’

Dat kan nog steeds betekenen dat er via die weg Israëlische wapensystemen worden gekocht.

‘Als er op dit moment geen alternatief systeem is, ja, en als er een alternatief systeem is, dan niet.’

Aan het Israëlische PULS-systeem dat door Nederland is gekocht en in 2024 is geleverd, zit een training vast. Zijn er op dit moment Israëlische militairen in functie op Nederlands grondgebied?

‘Ik moet je eerlijk zeggen dat ik daarop het antwoord niet weet. En ik weet niet of ik het antwoord op die vraag zou delen als ik het wel zou weten.’

Kan ik daartoe een WOO-verzoek indienen?

Boswijk: ‘Geen idee, ik heb niet alle details paraat.’

Zijn woordvoerder: ‘Dit betreft operationele informatie [lees: niet met een Woo-verzoek te achterhalen].’