Het verbieden van 37 hulporganisaties in Gaza, waaronder Artsen zonder Grenzen en Oxfam Novib, is een politieke daad en zal uitdraaien op een totale sociale en medische ineenstorting, schrijft de Palestijnse journalist Rita Baroud.
Ik schrijf van buiten Gaza, maar niet van buiten de realiteit in Gaza. Niet van buiten de angst, de ingehouden adem of het gebruikelijk geworden wachten op dingen die al of niet komen: voedsel, medicijnen, elektriciteit, een telefoontje dat bevestigt dat iemand nog in leven is. De afstand maakt Gaza geen abstract gebied. De afstand scherpt alleen het besef dat wat daar wordt besloten over levens gaat, niet over documenten.
De beslissingen die in en over Gaza worden genomen, krijgen hun gewicht niet door de taal van persverklaringen of juridische voorwendselen. Ze krijgen hun gewicht door hun materiële gevolgen: of een moeder haar kinderen morgen te eten kan geven. Of een diabetespatiënt nog aan insuline kan komen. Of de generator van een ziekenhuis de volgende ochtend haalt. Of iemands salaris nog komt, of dat een hele familie een stap verder de honger en armoede in wordt gedreven.
De beslissing van Israël vorige maand om 37 humanitaire organisaties het werken in Gaza te verbieden is dan ook niet te zien als een technische of administratieve maatregel. Het is een politieke daad, met consequenties die evenmin neutraal als tijdelijk zijn. Een daad met direct effect op de overlevingskansen van een bevolking die toch al in structureel levensgevaar verkeert.
Deze beslissing komt op een moment van vrijwel totale afhankelijkheid. Gaza kampt niet met tekorten op één terrein, maar met een veelzijdige ineenstorting. Voedselonzekerheid is wijdverbreid. Water is schaars en vaak onveilig. Ziekenhuizen opereren in een permanente staat van crisis, met gebrek aan energie, medicijnen en apparatuur. Vluchten is geen episode maar een staat van leven. Mensen vluchten, komen terug, trekken weer weg. Ze dragen hun laatste bezittingen én hun uitputting met zich mee.
In een dergelijke situatie zijn humanitaire organisaties geen extra voorzieningen die de noden in de marge van een functionerend systeem lenigen. Ze zijn het enige overgebleven systeem. Fragiel, tekortschietend, overbelast, maar toch de laatste structuren ter voorkoming van een totale sociale en medische ineenstorting.
Als tientallen van zulke organisaties tegelijkertijd worden verbannen, blijft er niets over dat het gat vult. Geen parallelle gezondheidszorg wordt opgezet. Geen alternatieve infrastructuur aangelegd. Wat zich opent is een vacuüm, en in Gaza is een vacuüm nooit leeg. Een vacuüm betekent onmiddellijk honger, onbehandelde ziekte, psychologische instorting en de gestage erosie van de weerbaarheid.
Humanitaire organisaties leveren daarbij niet alleen voedselpakketten of medicijnvoorraden. In een gebied waarin de arbeidsmarkt is ineengestort als gevolg van een jarenlange verstikkende blokkade, waarin de mobiliteit is beperkt en economische activiteiten systematisch zijn ontmanteld, is het werken voor humanitaire organisaties een van de weinige bronnen van inkomsten geworden.
Hele families zijn ervan afhankelijk. Artsen, verpleegkundigen, maatschappelijk werkers, psychologen, chauffeurs, schoonmakers, logistieke medewerkers, administratief personeel en vrijwilligers, ze danken hun middelen van bestaan allemaal aan deze instellingen.
Deze organisaties verbannen betekent niet alleen hulp verbannen. Het betekent levens verbannen. Het betekent het doorsnijden van de laatste draden van economische en sociale stabiliteit in een samenleving die bijna alles al heeft verloren. Het betekent onbetaalde huur, lege koelkasten, lege scholen, onbehandeld trauma. Het is het stille geweld waarmee mensen aan de rand van de kloof de totale armoede in worden geduwd.
De diepere politieke betekenis van dit verbod ligt niet alleen in de directe en rampzalige gevolgen ervan, maar in het gemak waarmee het kan worden doorgevoerd. In andere conflictgebieden zou de verdrijving van zo’n groot aantal humanitaire actoren leiden tot internationaal debat, rechtszaken en politieke druk. In Gaza kan het passeren met niet meer dan bezorgde verklaringen, en zonder reële repercussies.
Onder de Gazaanse bevolking groeit hierdoor het collectieve besef dat Gaza buiten het systeem ligt waarin rechten beschermd dienen te worden en de wet gehandhaafd. Dat hun land niet wordt geregeerd door universeel gerespecteerde normen maar door selectief gestuurde politieke wil.
Het internationaal humanitair recht is helder. Het faciliteren van humanitaire hulp en de bescherming van humanitaire actoren zijn verplicht, vooral in situaties van langdurig conflict en effectieve bezetting. Beperking van humanitaire hulp dient uitzonderlijk, proportioneel en gerechtvaardigd te zijn. En toch, in Gaza vervliegen die principes elke keer zodra ze tegenover de macht komen te staan.
De verbanning van deze organisaties is niet onderworpen aan enig serieus mechanisme van verantwoording. Geen enkele actor wordt aansprakelijk gesteld voor de voorzienbare gevolgen ervan: de honger, de stopzetting van medische zorg, het wegvallen van inkomens, de verergering van de psychische en sociale catastrofe. De verantwoordelijkheid zelf lijkt te zijn opgeschort, alsof de gevolgen van politieke beslissingen losgekoppeld kunnen worden van degenen die die beslissingen nemen.
Het gaat hier niet om het tekortschieten van de juridische kaders. Het internationaal recht bestaat. De rechten en plichten zijn helder geformuleerd. Wat ontbreekt is de wil om ze te handhaven als dat niet goed uitkomt.
Het gevaarlijkste element in dit proces is normalisatie. Elke keer als zo’n beslissing zonder consequenties blijft, wordt het herhalen ervan gemakkelijker. Elke keer als een schending van het humanitair recht wordt beantwoord met stilte, wordt de drempel verlaagd van welk lijden nog wordt getolereerd. Wat ooit werd behandeld als exces wordt gewoonte. Wat ooit als schandalig werd beschouwd, wordt standaard. Straffeloosheid wordt structureel.
Van buiten Gaza zijn we niet alleen getuige van een humanitaire catastrofe. We zien ook een nieuwe politieke toestand: een plek waar het leven zelf wordt opgeschort, waar instellingen ontmanteld en verbannen kunnen worden, hulp onthouden en middelen van bestaan weggewist, zonder dat iemand ervoor ter verantwoording wordt geroepen.
Angst is hier geen psychologische categorie meer, angst is een collectieve politieke toestand geworden. Mensen leven met de wetenschap dat wat er ook nog bestaat – klinieken, voedselprogramma’s, inkomens, onderdak – op elk moment kan verdwijnen. Dat zelfs alles wat door het internationaal recht beschermd heette te zijn voorwaardelijk, tijdelijk en omkeerbaar is.
De verbanning van 37 humanitaire organisaties versterkt deze realiteit. Ze bevestigt dat bescherming twijfelachtig is, dat hulp teruggetrokken kan worden, dat het overleven zelf een kwestie van politieke calculatie is.
Dat is waarom zwijgen niet neutraal is. Wie het vermogen heeft om bezwaar te maken, druk uit te oefenen, verantwoording te eisen, maar ervoor kiest passief te blijven, is daarmee niet ontslagen van zijn verantwoordelijkheid.
Gaza legt vandaag de grenzen van het internationale systeem zelf bloot: een systeem waarin wetten en verdragen zonder handhaving retoriek worden, en waarin rechten zonder aansprakelijkheid niet meer zijn dan dubieuze beloften.
De cruciale vraag is dan ook niet langer wat de gevolgen van deze bepaalde beslissing zullen zijn. Het is de vraag hoeveel beslissingen als deze doorgevoerd kunnen worden voordat ze volledig zijn genormaliseerd.
Hoe lang kan de wereld blijven spreken van universele mensenrechten en tegelijk toestaan dat ze op een concrete plek, en keer op keer, aan de kant worden geschoven? In Gaza is stilte immers nooit leeg. Stilte is een realiteit. En in deze context is stilte medeplichtigheid.
