Onlangs ging een groep Nederlanders op reis naar Palestina. Dat deden ze om solidariteit te tonen met de Palestijnen en ze – ook letterlijk – te beschermen, én om zichzelf te verdiepen in de theologie van het verzet. Journalist Fréderike Geerdink ging mee en doet verslag.
Het klinkt als een onwrikbaar mantra als de Palestijnse Amal Nassar de christelijke basis van haar strijd deelt: ‘We moeten hoop houden, vertrouwen hebben, handelen vanuit liefde. Dat is wat ons geloof ons leert. Ze zit na de dienst op zondagochtend in de ontmoetingsruimte van de Evangelisch-Lutherse Kerk in hartje Bethlehem, waar haar hele familie elke zondag samenkomt. Tenminste, als de slagbomen open zijn die de Israëlische bezetter tussen hun familieboerderij, negen kilometer buiten de stad, en de kerk heeft geplaatst.
De sfeer is zondagochtend opgewekt, en tegelijkertijd strijdbaar. Sinds 7 oktober 2023 is het geweld van Israëlische kolonisten en het Israëlische leger toegenomen, en is de etnische zuivering van de Westelijke Jordaanoever in een stroomversnelling gekomen. De christelijke-Palestijnse minderheid raakt dat extra hard. Immers, als een christelijke familie de hoop verliest en uitwijkt naar het buitenland, is de kleine gemeenschap meteen flink gedecimeerd. Zo gaat het al decennia. De familie Nassar verliest de hoop niet. Amal: ‘We proberen de jeugd te leren dat ze moeten blijven. Maar zij zeggen dat ze niet willen leven in een openluchtgevangenis.’ Kan zij dat wel? ‘Dit is ons land. We blijven.’
The Rights Forum was begin november een week in Palestina, samen met een dozijn Nederlanders die op een zogeheten solidariteitsreis waren – ze blijven zelf overigens liever anoniem en concentreren zich op hun reisdoel en het volle programma. De meerderheid heeft een christelijke achtergrond en verklaart zich vanuit die positie solidair met de Palestijnen. Er zijn bezoeken aan Hebron (Al-Khalil), de grootste stad op de zuidelijke Westoever, en aan Masafir Yatta, waar de film No Other Land is opgenomen. En er zijn bezoeken aan en intensieve gesprekken met christelijke Palestijnen, waaronder de familie Nassar, en het Bethlehem Bible College, waar predikanten en docenten worden opgeleid. Ook de Stichting Sabeel, een centrum voor Palestijnse bevrijdingstheologie, staat op het programma.
Soms heeft het bijna iets ongemakkelijks om over specifiek christelijke Palestijnen te praten. Palestijnen zijn Palestijnen, ongeacht welke religie ze aanhangen. Ze onderverdelen in christenen en moslims speelt de bezetter in de kaart. Aan de andere kant: het christendom dreigt uit Palestina te verdwijnen, terwijl Palestina de bakermat is van de religie; het verdient dus extra aandacht en bescherming.
De christelijke Palestijnen die de groep die week spreekt, hebben allemaal de beslissing genomen zich bij hun verzet tegen de Israëlische bezetting te laten leiden door hun geloof. En in die beslissing volharden ze, wat er ook gebeurt. Amal Nassar: ‘Wij vergeven onze vijand, wij bestrijden het slechte met het goede. Als de kolonisten onze bomen omzagen, planten wij nieuwe. Keer op keer. We geven niet op.’
Yousef AlKhouri, theoloog en docent aan het Israel Bible College: ‘We kiezen er uitdrukkelijk voor geweld niet als oplossing te zien. Daarbij volgen we Jezus, die ons leert het gezicht van God te zien in onze vijand. Het is onderdeel van ons verzet om de vijand te bevrijden van de zonde die hij begaat. En zo ook onszelf te bevrijden.’
Ook Claire Anastas laat zich leiden door haar geloof. Ze heeft al decennia een winkel in Bethlehem, waar ooit hordes buitenlandse christelijke toeristen kwamen die het geld lieten rollen. Maar in 2003 werd de muur gebouwd die de winkel aan drie kanten omringt; het uitzicht op het acht meter hoge gedrocht mag gerust bruut en gewelddadig worden genoemd. Het aantal toeristen daalde drastisch, en sinds de genocide in Gaza is het nog verder achteruit gegaan. Blijven is de wijze waarop Anastas zich verzet. De groep Nederlanders koopt kerststalletjes waar je een muur in en uit kunt schuiven en andere souvenirs. Daarna bidden ze samen, op verzoek van Anastas. Het geeft haar kracht om door te gaan.
Maar er is een diepere laag. Want hoe kan het dat de christenen in de groep Nederlanders en hun Palestijnse geloofsgenoten zich vanuit hun geloof verzetten tegen de bezetting, de apartheid en de genocide, terwijl veel christenen in het westen vanuit datzelfde geloof Israël juist steunen? Dat de grootste supporters en geldschieters van Israël, zoals de Europese Unie en de Verenigde Staten, zich beroepen op hun christelijke fundamenten, hun ‘joods-christelijke’ cultuur zelfs?
Het houdt de groep bezig. Theoloog AlKhouri haalt een essay aan van de Palestijnse wiskundige Munir Fasheh over ‘de wiskunde van het westen en de wiskunde van mijn moeder’. Dat gaat over de manier waarop westers academisch denken funest kan zijn voor oude kennis in gemeenschappen. Het is makkelijk toepasbaar op het christendom, dat in datzelfde essay ook wordt aangehaald. AlKhouri: ‘Het christendom van het westen is gewelddadig, misbruikt macht en onderdrukt gemarginaliseerden. Dat is onverenigbaar met het christendom hier. Wij roepen christenen in het westen op berouw te tonen. Ze gebruiken de Bijbel om het kolonialisme in Palestina te rechtvaardigen.’
Omar Harami van Stichting Sabeel, gevestigd in Oost-Jerusalem, legt uit hoe ontwrichtend de Nakba was voor de identiteit van christelijke Palestijnen. ‘Ze keerden zich van de Bijbel af omdat die tegen hen werd gebruikt, óf ze wilden vergeten dat ze Palestijnen waren en zo proberen te overleven’, zegt hij. ‘Maar er is ook een groep geweest die heeft gezegd: we laten ons beide identiteiten niet afnemen. We zijn én christelijk, én Palestijn. Beide identiteiten worden aangevallen. Zij hebben hun geloof teruggepakt: zij strijden met de ultieme, radicale liefde die het geloof ons leert.’
Hij rekent zichzelf ook tot die groep, net als AlKhouri dat doet. Verwar die liefde niet met een gebrek aan woede. AlKhouri: ‘Soms ben ik zo woedend dat ik anders zou willen strijden, maar die gevoelens aangaan en er los van komen, dát is mijn taak. Als ik tot geweld over zou gaan, repliceer ik de agressor.’ Harami: ‘Als we de Bijbel lezen, zoeken we niet naar de rechtvaardigingen voor onze eigen onderdrukking. Christelijke Palestijnen zullen nooit de uitverkorenheid van het Joodse volk vieren.’ Christelijk zionisme, zegt Harami, is ketterij. Hij verwijst naar de Jerusalem Declaration on Christian Zionism, een statement van Palestijnse kerken uit 2006 waarin christelijke zionisme wordt verworpen omdat het de Bijbelse boodschap van liefde, rechtvaardigheid en verzoening ondermijnt.
Af en toe sluipt een ontwikkeling in de Verenigde Staten het gesprek binnen. Een aantal voormalige Trump-getrouwen uit de directe cirkel rondom de president, lijken zich kritischer op te stellen richting Israël. Dat kan voor de Israëlische premier nog een uitdaging worden, zegt Toine van Teeffelen, een Nederlander die met een christelijke Palestijnse getrouwd is en al sinds 1995 in Bethlehem woont. ‘Hij heeft in de VS meer bondgenoten onder christenen dan onder joden, dus als daar de steun vermindert, kan dat een probleem worden.’
Sommige van die voormalige Trump-aanhangers (hier een artikel in Trouw, hier zonder betaalmuur) vinden dat christenen wereldwijd gesteund moeten worden, ook ‘in het heilige land’. Maar met werkelijke solidariteit heeft het niets te maken: het is selectief (christelijke Palestijnen wel, islamitische niet). Het komt vooral voort uit Amerikaans nationalisme dat niet wil dat er Amerikaans geld naar het buitenland gaat, en heeft een antisemitische ondertoon, om niet te zeggen dat het drijft op antisemitische complottheorieën, onder andere over de Holocaust.
Van Teeffelen volgt het met afgrijzen, en zegt: ‘Soms heb ik het erover met Palestijnen hier, maar de meesten boeit het niet. Want die discussies ver weg en die zogenaamde steun aan christelijke Palestijnen, daar merken we hier helemaal niets van.’
De Nederlandse christenen in de groep willen met dat soort van christendom ook niets te maken hebben. Hun solidariteit met de Palestijnen, álle Palestijnen, en hun verzet tegen de bezetting zit diep. Een groot deel van hen blijft na de reis van een week nog wat langer op de Westoever, meer precies op de boerderij van de familie Nassar. Die boerderij, Tent of Nations geheten, ligt op een heuvel, omringd door heuvels die allemaal bezet zijn door illegale nederzettingen. De kolonisten willen de laatste heuveltop ook en rukken steeds verder op naar de boerderij.
De familie Nassar verzet zich door via juridische weg hun eigendomspapieren uit 1916, toen hun land nog in het Ottomaanse Rijk lag, erkend te krijgen. Die strijd begon in 1991, en Daoud Nassar, die de boerderij leidt, formuleert het frustrerende proces dat nog altijd zonder enkel resultaat is, zo: ‘Gerechtigheid wordt telkens uitgesteld’. Daar kunnen Nederlandse bezoekers niets aan doen, maar wat ze wél kunnen, is de familie Nassar beschermen. De aanwezigheid van witte Europeanen schrikt de kolonisten namelijk af. Ze verschijnen wel bij het hek en soms ook met stokken of andere wapens, maar met Europeanen in de buurt, druipen ze telkens weer af.
En terug in Nederland gaan de Nederlandse deelnemers aan de reis door met hun strijd. Ze doen onder andere verwoede pogingen om de Protestante Kerk Nederland (PKN) ertoe te bewegen zich zonder voorbehoud uit te spreken voor de Palestijnse zaak, vooralsnog zonder succes.
Theoloog AlKhouri haakt er graag op in. ‘De genocide in Gaza zou een wake-up call moeten zijn voor christenen en voor de christelijke kerk’, zegt hij. “Wat betekent het om Jezus te volgen?” Hij is scherp over hoe Europeanen de afgelopen tachtig jaar de Holocaust geprobeerd hebben te verwerken: ‘Daarbij is nooit oprecht berouw getoond, nooit een beslissing genomen om werkelijk afstand te nemen van het verleden. Daardoor gaat de Holocaust nog altijd door. Het zijn de Palestijnen die daar de prijs voor betalen in plaats van de daders van de misdaden tegen de joden.’
