Marcel BrusIs het internationaal recht nog leidend voor Nederland?

De Commissie van Advies Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV) bracht op 27 oktober 2026 ongevraagd een opmerkelijk advies uit aan de regering onder de titel ‘Internationaal recht als kompas voor het buitenlandbeleid van Nederland’. Hierin uit de commissie stevige kritiek op de houding van het kabinet-Jetten ten aanzien van het internationaal recht. De twee belangrijkste punten betreffen het coalitieakkoord en de inconsistente houding ten opzichte van schendingen van het internationaal recht.

Het coalitieakkoord stelt vast dat ‘we leven in een multipolaire wereld waarin het internationaal recht niet vanzelfsprekend prevaleert’ en dat dit ‘vraagt om een opstelling als land dat het internationaal recht verdedigt, maar ook de taal van de macht leert spreken.’ De CAVV stelt hierover: ‘Deze framing van het internationaal recht als één van de kaders waar men uit kiest om het internationaal beleid te bepalen, doet afbreuk aan het feit dat het internationaal recht een richtinggevend kompas moet zijn voor alle afwegingen die een rol spelen bij het vormgeven van beleid.’ Dit ondermijnt volgens de CAVV het vertrouwen in het internationaal recht als ‘universeel normatief kader’.

Het tweede punt betreft de inconsistente houding van Nederlandse regering bij het veroordelen van ernstige schendingen van het internationaal recht door bondgenoten, in het bijzonder het uitblijven van een publiekelijke veroordeling van de Verenigde Staten en Israël, terwijl zulke veroordelingen wel ten aanzien van bijvoorbeeld de Russische Federatie worden uitgesproken en concrete maatregelen volgen. ‘Schendingen en het uitblijven van duidelijke veroordelingen daarvan zijn dan niet langer incidenten, maar dragen bij aan een bredere uitholling van de internationale rechtsorde’. Een verzwakking van het internationaal recht is naar het oordeel van de CAVV in strijd met de positie van Nederland.

Rode lijn

De CAVV trekt op een beleefde wijze een rode lijn. Dit is opmerkelijk omdat dit adviescollege zich doorgaans verre houdt van politiek getinte beleidsmatige adviezen. De CAVV, bestaande uit negen experts op het gebied van het internationaal recht, adviseert vrijwel altijd op verzoek de regering of het parlement over specifieke vraagstukken van internationaal recht. De CAVV heeft weliswaar de bevoegdheid om ongevraagd advies uit te brengen, maar maakt daar hoogst zelden gebruik van.

Ook qua inhoud is dit advies opmerkelijk: de CAVV kapittelt de regering-Jetten over de positie van het internationaal recht in de vaststelling van het Nederlandse buitenlandse beleid in het algemeen en niet over de inhoud van een specifieke kwestie van internationaalrechtelijke aard. De Commissie neemt daarbij een zeker risico in een tijd dat de discussie weer oplaait over snoeien in het aantal officiële adviescommissies. Te verwachten valt dat het advies niet bij alle coalitiepartners, en bij andere partijen in het parlement, goed zal vallen.

Dat de CAVV dit toch doet, geeft aan hoe bezorgt de leden van de commissie zijn over de normalisering van het relativeren van het belang van het internationaal recht. Het meegaan in het machtsdenken van autocratische leiders ondergraaft het belang en de normerende kracht van het internationaal recht.

In vijf bladzijden worden de belangrijkste argumenten op een rijtje gezet waarom Nederland ervoor moet waken de internationale rechtsorde te ondermijnen door expliciet de indruk te wekken dat het internationaal recht belangrijk is, maar niet altijd leidend hoeft te zijn. Om het in mijn eigen woorden samen te vatten: als de Nederlandse regering al niet opkomt voor het internationale recht, van wie mogen we het dan nog wel verwachten?

Uitblijven openlijke kritiek

Hoezeer dit pleidooi voor het internationaal recht ook is toe te juichen, zijn er enkele kanttekeningen bij te maken. Enerzijds over de benadering, waarbij het belang van Nederland nogal centraal gezet wordt, en anderzijds over de concrete aanleiding om dit advies nu uit te brengen, in het bijzonder het uitblijven van openlijke kritiek op het handelen van de Verenigde Staten.

Ten aanzien van het eerste punt wijst de Commissie op de historische rol van Nederland, de bijdrage die Nederland levert aan de totstandkoming van belangrijke internationale overeenkomsten, bijvoorbeeld om internationale straffeloosheid tegen te gaan, en als vestigingsplaats voor internationale rechtsprekende instanties, zoals het Internationaal Gerechtshof en het Internationaal Strafhof. Ook wijst de Commissie op het belang van respect voor internationaal recht voor een relatief klein land als Nederland.

Wat ongezegd blijft, is het feit dat het internationaal recht ook, en steeds meer, een uitvloeisel is van internationaal gedeelde waarden en belangen, of het nu de handhaving van de vrede en veiligheid betreft, het bevorderen van mensenrechten en humaniteit, of economische ontwikkeling en de leefbaarheid van de aarde. Juist voor de realisering van deze kernwaarden is een robuuste internationale rechtsorde nodig. Het ondermijnen in plaats van het versterken van deze rechtsorde en de geïnstitutionaliseerde internationale samenwerking die hiervan een onderdeel is, is niet alleen schadelijk voor het eigen nationale belang, maar frustreert pogingen om de grote wereldwijde problemen aan te pakken.

Opmerkelijk hierbij is dat een andere officiële adviescommissie, namelijk de Adviescommissie Internationale Vraagstukken (AIV), gelijktijdig een advies uitbracht over internationale samenwerking in een veranderde wereld, waarin deze connectie juist wel expliciet wordt gemaakt: ‘De internationale rechtsorde en de bescherming van mensenrechten vormen daarbij het overkoepelende kader én een direct Nederlands belang:onze veiligheid en welvaart zijn afhankelijk van gedeelde regels en instituties’. Evenals de CAVV benadrukt de AIV consistentie in beleid: ‘Pas principes en standaarden die voortvloeien uit respect voor mensenrechten en internationale rechtsorde consequent toe op onszelf, partners én bondgenoten, ook wanneer dat politiek of economisch ongemakkelijk is. Voorkom daarmee dubbele standaarden die de geloofwaardigheid van internationale samenwerking ondergraven.’

Terechte zorgen

Terecht maakt de Commissie zich zorgen over het uitblijven van expliciete kritiek van Nederland op de schendingen van het internationaal recht door de Verenigde Staten onder Trump-II, en noemt daarbij de aanval van de VS op het Internationaal Strafhof, de aanvallen op de vermeende drugsboten en op Venezuela, en de aanvallen op Iran in samenwerking met Israël. Voor sommige van deze acties kon onze regering zelfs begrip opbrengen en werd de rol van het internationaal recht gerelativeerd door te wijzen op nieuwe geopolitieke omstandigheden.

Het is een beetje jammer dat de Commissie het nodig vond om juridisch te beargumenteren waarom de aanval op Iran door de VS en Israël internationaalrechtelijk onrechtmatig is. Dat is niet de kern van de zaak. Het gaat in dit advies niet om de rechtmatigheid of onrechtmatigheid van specifieke activiteiten, maar om het uitblijven van een consistente en publiekelijk zichtbare afweging over de rechtmatigheid van bepaalde gedragingen. Het roept de ongemakkelijk vraag op over de keus juist dit voorbeeld juridisch uit te werken en andere voorbeelden niet, zoals het uitblijven van een Nederlandse betekenisvolle reactie op de Israëlische genocide op de Palestijnen.

De kern is dat de huidige Nederlandse regering te relativistisch omgaat met het internationaal recht en zich te veel op sleeptouw laat nemen door krachten die in de snel veranderende geopolitieke context het einde daarvan verkondigen. Juist in deze omstandigheden zou je van een land als Nederland verwachten dat het zich volledig inzet voor het versterken van het internationaal recht. Of dat nu gebeurt middels openlijke kritiek op een bondgenoot of via stille diplomatie is niet van wezenlijk belang.

Regering verplicht te reageren

Van belang is hoe de Nederlandse regering zich uit over het internationaal recht en welke initiatieven zij bereid is te nemen om het internationaal recht, de internationale instituties en de internationale rechtsorde in het algemeen te verdedigen en te versterken op basis van het wereldwijd en fundamentele gemeenschappelijke belang bij een veilige, humane en duurzame internationale samenleving.

De regering is verplicht te reageren op dit advies van CAVV. Het is te hopen dat de regering geen defensieve houding aanneemt in deze reactie, maar juist de uitdaging aangaat en laat zien hoe, ondanks de in het advies bekritiseerde uitingen, zij zich concreet gaat inzetten voor versterking van de internationaal rechtsorde.