Van identiteit veranderen om mogelijkheden te krijgen die je daarvoor niet had, het is een veelgebruikt motief in literatuur en kunst. Vrouwen worden mannen, zwarten worden witten, Palestijnen worden Israëli’s. Als lichamelijke kenmerken het toelaten, kun je zo toegang krijgen tot een wereld die anders gesloten was gebleven. En zo gaat het ook in het boek A mask the color of the sky, van de Palestijnse schrijver Bassem Khandaqji (1983).
Het masker in de titel is een middel om je eigen identiteit te verbergen en dingen te doen die je anders niet kunt, mag of durft. Hoofdpersoon Nur, een Palestijnse man, geboren en getogen in een Palestijns vluchtelingenkamp in Ramallah en student archeologie in Jeruzalem, is licht is van haar en ogen. Zodoende kan hij doorgaan voor een Asjkenazische Israëli en werken als gids voor Joodse toeristen in de Oude Stad.
Maar om meer archeologisch onderzoek te kunnen doen en informatie te verzamelen voor zijn roman, moet Nur naar Galilea in het noorden van historisch Palestina, in de huidige staat Israël. Daar ligt Megiddo, de plaats waar opgravingen gedaan worden naar legers uit de Romeinse tijd. Megiddo is onbereikbaar voor een Palestijn met een identiteitskaart van de Westoever.
Identiteitswissel
In een leren jas die hij heeft gekocht op een vlooienmarkt, vindt Nur een identiteitsbewijs van de joodse Or Shapira. Nur in het Arabisch is Or in het Hebreeuws, de namen betekenen allebei licht. Bovendien zijn de mannen van dezelfde leeftijd en de pasfoto op het ID is snel vervangen. Zo krijgt Nur/Or toegang tot een archeologische onderzoeksmissie naar Megiddo.
Khandaqji schreef deze roman in 2023 in de Israëlische gevangenis. Dat maakt het uitgebreide onderzoek dat hij voor dit boek gedaan heeft, extra bijzonder. Zo schrijft hij in detail over archeologie in historisch Palestina en ook lezen we veel over gnostiek – in het bijzonder de gnostische evangelies uit de eerste eeuw na Christus.
Hoofdpersoon Nur wil namelijk een roman schrijven over Maria Magdalena, de vrouwelijke apostel die een bijzondere liefdesband had met Jezus en die ook zelf een evangelie heeft geschreven. Haar personage, haar verhaal en haar evangelie zijn door de eeuwen heen naar de marge verdreven en de mannelijke stem heeft in het christendom de overhand gekregen. Zo’n marginalisatie is herkenbaar voor Palestijnen.
Schrijven in gevangenschap
In spraakberichten, die als tekst in de roman staan, maakt hij aantekeningen voor zijn manuscript en legt hij de keuze van zijn onderwerp uit aan zijn vriend Murad. Ook die zit in de gevangenis, waar hij actuele politieke onderwerpen bestudeert die hij relevanter acht voor de Palestijnse strijd dan gnostische evangelies. Hier verwijst Khandaqji op een speelse manier naar zijn eigen geschriften
Over de schrijver
Bassem Khandaqji werd in 1983 geboren in Nablus en werd in 2004 veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf wegens zijn aandeel in een bomaanslag, gepleegd door de marxistische Palestijnse verzetsgroep PFLP. Hij bracht 21 jaar door in de Gilboa-gevangenis in Noord-Israël, waar hij begon te schrijven. Hij schreef boeken in het Arabisch over Palestijnse thema’s en over de effecten van gevangenschap. Daarnaast schreef hij poëzie en korte verhalen. Zijn roman A Mask, the Colour of the Sky (oorspronkelijke titel Qinā bi-lawn al-samā), die hij eveneens schreef in gevangenschap, werd in 2024 bekroond met de International Prize for Arabic Fiction. De Engelse vertaling kwam dit jaar uit. In oktober 2025 werd Khandaqji vrijgelaten bij een gevangenenruil als onderdeel van onderhandelingen tussen Israël en Gaza. Hij woont nu in Cairo.
Lees verder
Lees minder
We lezen over de confrontaties en dilemma’s die Nur meemaakt in zijn contacten met de Israëlische bezetters van zijn land. Of dat nu is door te werken in de bouw voor Israëlische aannemers, als gids voor toeristen of als archeologisch onderzoeker. Het masker werkt als krachtige metafoor voor wat je als Palestijn moet maskeren en wat je kunt ontmaskeren als je deze confrontaties aangaat. In denkbeeldige dialogen tussen Nur en Or worden de afwegingen bij elke identiteitswissel uitgewerkt.
Verlangen
Als Nur eenmaal aankomt in de kibboets Mishmar HaEmek, waar de onderzoekers logeren tijdens opgravingen bij Megiddo, ontmoet hij daar archeologen met verschillende visies. Hij moet zich verhouden tot de zionistische, de ‘internationale’ en de inheemse/Palestijnse invalshoek. Door de ontmoetingen met andere archeologen wordt duidelijk dat archeologie geen neutrale wetenschap is. Net zo min als wisselen van identiteit vrijblijvend is. The Sky in de titel, Sama in het Arabisch, is zowel een meisjesnaam als een verwijzing naar een plaats, waar grenzen, beperkingen en maskers zijn weggevallen. Een plaats en een toestand waar Palestijnen naar blijven verlangen en zich voor blijven uitspreken.
Khandaqji schreef een knappe, compacte roman, waarin veel thema’s – en trauma’s – de revue passeren, terwijl de toon overwegend licht blijft. Heel terecht won hij voor dit boek de International Prize for Arabic Fiction. Onderdeel van die prijs is een vertaling naar het Engels die dit jaar is verschenen. Een aanwinst voor alle liefhebbers van Palestijnse literatuur. De rijkdom en diversiteit aan onderwerpen maakt het boek bovendien heel aantrekkelijk om samen te bespreken.
Door Marianne Dagevos, Podium voor Palestina. Op donderdagavond 8 oktober is er een online boekbespreking van deze roman. Aanmelden via deze link.
