Nederland onderhandelt met de VS over het uithollen van de bevoegdheden van het Internationaal Strafhof. Die uitholling is zo drastisch, dat het volgens juristen zou neerkomen op de ontmanteling van het Hof. Dat heeft de The Rights Forum vernomen uit onder andere diplomatieke bronnen in New York, op voorwaarde van anonimiteit.
De beperkingen die op tafel zouden liggen, zijn onder andere a) het toekennen van immuniteit aan staatshoofden; b) het uitsluiten van de rechtsmacht van het Hof over onderdanen van niet-verdragsstaten, ook wanneer zij misdrijven plegen op het grondgebied van een verdragsstaat; en c) het ontzeggen van de jurisdictie van het Hof over zaken waar wetgeving op nationaal niveau over bestaat.
Eerste en tweede beperking
De eerste beperking zou betekenen dat staatshoofden en regeringsleiders als Netanyahu, Trump en Poetin niet kunnen worden vervolgd voor in hun opdracht begane misdrijven.
De tweede beperking zou inhouden dat het Strafhof geen onderdanen van niet-verdragsstaten meer kan vervolgen, zelfs wanneer die internationale misdrijven plegen op het grondgebied van een staat die wél partij is bij het Statuut van Rome – het oprichtingsverdrag van het Strafhof.
Zo is Israël geen partij bij het Statuut van Rome, maar Palestina wel. Daardoor kan het Strafhof onder de huidige regels Israëlische staatsburgers en bewindslieden vervolgen voor misdrijven die zij op Palestijns grondgebied plegen. Op basis hiervan heeft het Hof arrestatiebevelen uitgevaardigd tegen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu en voormalig minister van Defensie Yoav Gallant.
Maar als de tweede beperking wordt aangenomen, zouden Israëlische staatsburgers niet langer kunnen worden vervolgd wanneer zij misdrijven plegen op Palestijns grondgebied. Hetzelfde zou gelden voor Amerikaanse of Russische staatsburgers die misdrijven plegen op het grondgebied van andere verdragsstaten.
Daarmee zou een belangrijk principe van het Strafhof worden aangetast: dat ook onderdanen van landen die het Statuut van Rome niet hebben geratificeerd, ter verantwoording kunnen worden geroepen voor internationale misdrijven.
Derde beperking
De derde beperking zou betekenen dat het Strafhof geen zaken meer in behandeling mag nemen wanneer een land over wetgeving beschikt, waarmee het in beginsel de eigen misdrijven kan bestraffen. Nu kan het Hof nog optreden wanneer een staat niet bereid of capabel is onderzoek te doen en verdachten te vervolgen (het zogeheten complementariteitsbeginsel). Bij invoering van de derde beperking zou het bestaan van nationale wetgeving al voldoende kunnen zijn om vervolging door het Strafhof af te wenden.
Als voorbeeld: Israël beschikt over wetgeving tegen foltering. Daarmee zou het kunnen aanvoeren dat het Strafhof geen bevoegdheid heeft, zelfs wanneer de foltering in de praktijk niet wordt onderzocht of vervolgd. Zo zou Israël vervolging door het Strafhof kunnen afwenden, zonder zelf tegen de daders op te treden.
Kort samengevat: als de genoemde beperkingen worden doorgevoerd, blijft er niets van het Hof over.
Om deze juridische beperkingen vast te leggen, zou het Statuut van Rome, waarmee het Strafhof in 1998 werd opgericht en waaronder het vanaf 2002 functioneert, moeten worden aangepast. Daarvoor is een meerderheid nodig van twee derde van de verdragsstaten. Vervolgens moet de wijziging door zeven achtste van de verdragsstaten worden geratificeerd voordat zij in werking kan treden. Het is niet bekend welke landen daaraan zouden meewerken.
Amerikaanse sancties
De reden dat Nederland hierover onderhandelt, zijn de sancties die de VS heeft ingesteld tegen dertien rechters en aanklagers, en tegen het Strafhof als geheel. Dat gebeurde primair als vergelding voor het onderzoek van het Hof naar Israëlische misdrijven in Palestina, en de arrestatiebevelen voor Netanyahu en Gallant die daaruit voortvloeiden. De ondermijning van het Strafhof door de VS en Israël duurt intussen al bijna twaalf jaar.
Het Hof staat sinds 9 oktober op de Amerikaanse sanctielijst, maar een aantal sancties treedt pas op 7 april 2027 in werking. Die zouden het instituut grotendeels lamleggen, en de Europese Unie feitelijk geen keus laten het ingrijpende blocking statute (blokkeringsmechanisme) in werking te stellen. Deze wet verplicht Europese partijen de sancties van de VS te negeren en diensten en goederen te blijven leveren aan het Hof en haar medewerkers.
De EU, en EU-landen zoals Nederland, zijn terughoudend om het mechanisme in werking te stellen vanwege de consequenties die het kan hebben voor Europese bedrijven. Zo zouden Europese banken die de Amerikaanse sancties negeren mogelijk veel moeilijker zaken kunnen doen in de VS – of zélf worden gesanctioneerd.
Keuze voor compromis
Daarom lijkt Nederland nu te kiezen voor een ‘compromis’. Door bepaalde onderdelen van het Strafhof op te geven, zou de VS mogelijk te verleiden zijn de sancties tegen het Hof in te trekken of verlichten. In de praktijk zou dit neerkomen op het amputeren van de ledematen van het Hof. Wat dan resteert is een machteloos romp-hof.
Zover is het nog niet. De bij het Statuut van Rome aangesloten verdragsstaten komen van 30 november tot en met 7 december samen in Den Haag. De bijeenkomst stond eerder gepland in New York, maar de Amerikaanse sancties noodzaakten tot verplaatsing.
Reactie van Buitenlandse Zaken
The Rights Forum heeft het ministerie van Buitenlandse Zaken gevraagd om een reactie op de berichten, maar dat komt met een algemene, weinig zeggende verklaring en gaat niet in op de specifiek gestelde vragen:
‘Tijdens de vorige Vergadering van Verdragspartijen (in december 2025) is met consensus besloten om verdragspartijen aan te moedigen een verdere dialoog met niet-verdragspartijen aan te gaan. In aanloop naar de aankomende Vergadering van verdragspartijen bij het Statuut van Rome (30 nov. – 7 dec.) blijven verdragspartijen in gesprek hierover en verkennen we de ruimte die er is voor een dialoog met niet verdragspartijen, binnen de kaders van het internationaal recht en met respect voor de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van het Hof.
‘We kunnen nu nog niet vooruitlopen op hoe een dialoog gaat verlopen, want dat is niet alleen aan ons: Nederland draagt samen met de overige 124 verdragspartijen en onze Europese partners een gezamenlijke verantwoordelijkheid om het Hof te beschermen. Binnen de Vergadering van Verdragspartijen liggen momenteel geen concrete voorstellen voor.
‘Hoe dan ook blijven we pal voor het Hof staan en we zullen ons maximaal blijven inzetten om het Hof goed te laten functioneren: als gastland en als verdragspartij. Onafhankelijke hoven en tribunalen moeten hun mandaat ongehinderd kunnen uitvoeren. We blijven ons in deze capaciteiten ook volop, en samen met andere verdragspartijen, inzetten voor de mitigatie van de impact van bestaande sancties. Het is van belang dat het Hof zo onbelemmerd mogelijk kan functioneren.’
