Nieuwe Amerikaanse sancties tegen het Internationaal Strafhof leverden een plichtmatige ‘afkeuring’ van Nederland op. Scherpe veroordelingen en concrete actie bleven uit. Hoe zit dat? The Rights Forum vroeg het een deskundige.
Sinds de VS vorige maand nieuwe sancties instelde tegen medewerkers van het Internationaal Strafhof, wordt de roep om concrete actie, zoals het activeren van het Europese blocking statute, steeds luider. ‘Alle leden van het Hof moeten gedurfde en dringende actie ondernemen om het Hof te beschermen tegen de onwettige inmenging’, zegt een groep VN-experts.
Nederland vindt het nog niet het moment dit blocking statute, het EU-blokkeringsmechanisme tegen sancties, in te zetten. Daarmee negeert het kabinet een motie van de Tweede Kamer die de regering opdraagt zich binnen de EU juist wel in te spannen voor de activering van dit blokkeringsmechanisme.
Wat speelt er precies? The Rights Forum vroeg het aan professor internationaal recht Sergey Vasiliev van de Open Universiteit in Heerlen.
‘Zowel de Europese regeringen als de hoogste EU-functionarissen hebben in hun reacties op de laatste sancties tegen het Strafhof helaas niets principieel nieuws of origineels gezegd. Algemene steunbetuigingen aan het Hof en de bevestiging dat de rechters en aanklagers hun essentiële werk zonder enige bemoeienis moeten kunnen doen, zijn al meerdere keren geuit naar aanleiding van eerdere sancties. Zelfs nu, nadat negen rechters en vier leden van het Hof zijn gesanctioneerd, veroordeelt niet elke verklaring het handelen van de VS in duidelijke bewoordingen. Soms benoemen zij zelfs niet eens de partij die deze sancties oplegt.
‘Sommige EU-lidstaten hebben wel verwezen naar hun steun voor de activering van het EU-blokkeringsmechanisme, wat op zichzelf positief is. Maar die maatregel is tot dusver niet genomen en het EU-leiderschap zwijgt daarover in zijn verklaringen. Al met al schieten dergelijke verbale reacties ernstig tekort in het licht van de stelselmatige en openlijk aangekondigde inspanningen van Washington om het Hof te ontmantelen.’
‘Al in december 2024 konden de deelnemende staten [aan het Strafhof] voorzien dat de aantredende regering-Trump maatregelen tegen het Strafhof zou nemen. Zij hadden tijd en middelen zich daarop voor te bereiden en noodscenario’s uit te werken, maar leken toch door de Amerikaanse vergeldingsmaatregelen overvallen. We vernamen voornamelijk terughoudende en timide reacties.
‘Ik neem aan dat daar achter de schermen wel het nodige aan wordt gedaan. Maar men had mogen verwachten dat de Strafhof-partijen reeds praktische bescherming zouden hebben geboden aan nationale financiële instellingen, IT-bedrijven en andere dienstverleners, zodat die hun producten en diensten zouden kunnen blijven leveren, ondanks de Amerikaanse sancties aan het Hof en zijn functionarissen.’
‘Het probleem gaat verder dan alleen de sancties tegen het Hof; namelijk de diepgewortelde afhankelijkheid van Amerikaanse infrastructuur en diensten. Dit wordt nu als krachtig dwangmiddel ingezet en kan niet van de ene op de andere dag worden afgebouwd. Maar de staten die partij zijn bij het Statuut van Rome [het oprichtingsverdrag van het Internationaal Strafhof] hadden bijvoorbeeld hun samenwerking met de VS op andere terreinen – militair, economisch of anderszins – als voorwaarde kunnen verbinden aan het achterwege laten dan wel terugdraaien van de sancties. Ook hadden zij in de diplomatieke sfeer veel daadkrachtiger kunnen optreden om het Hof te beschermen en zijn onafhankelijkheid – en daarmee ook hun eigen soevereiniteit – te bewaken.’
‘Volgens de berichtgeving van The Guardian klopt het dat Seye betrokken is geweest bij het onderzoek van het Hof naar misdrijven in Palestina. Dat is dan ook de meest waarschijnlijke aanleiding voor de sanctiemaatregel.
‘Maar het is een ondankbare (en bezwaarlijke) opgave om naar gerede verklaringen te zoeken. Het is belangrijk om de sanctiemaatregelen niet te normaliseren. De onderliggende redenen waarom de juristen door sancties zijn getroffen, zijn de rechteloosheid en straffeloosheid van de regering-Trump, waarbinnen de kwade wil om rechters en aanklagers te intimideren, te beïnvloeden en wraak op hen te nemen, vrijelijk tot uiting komt. Het gaat om de opzet om het internationale rechtsstelsel te slopen.’
‘Ik zie dit als een minimaal noodzakelijke, hoewel op zichzelf ontoereikende, maatregel, die enkel passend zou kunnen zijn in combinatie met andere maatregelen, waaronder aanhoudende diplomatieke en politieke druk. Op zichzelf is het geen wondermiddel, omdat Europese banken zonder de concrete waarborgen en bescherming van nationale regeringen [in aanvulling op de EU] waarschijnlijk zullen kiezen om de sancties van de VS na te leven, aangezien zij anders het risico lopen te worden getroffen door secundaire sancties.’
‘De activering van het EU-blokkeringsmechanisme zou bovendien een belangrijk symbolisch gebaar zijn. Daarmee zou de Unie zowel de VS als sommige van haar eigen lidstaten en andere deelnemende staten duidelijk maken dat haar steun aan het Hof niet bij woorden blijft, maar zich ook vertaalt in praktische bescherming. Zo zou de EU haar vaak uitgedragen rol als verdediger van het Hof daadwerkelijk waarmaken – iets wat haar tot dusver nauwelijks is gelukt.’
‘Daarover heb ik geen specifieke informatie. Maar als het klopt, moet worden beseft dat de activering van het blokkeringsmechanisme hun zakelijke belangen zal raken. De banken zullen hun filialen of dochterondernemingen in de VS niet willen blootstellen aan het risico van secundaire sancties in de VS (en elders) door in Nederland de Amerikaanse sancties te negeren en hun diensten te blijven verlenen aan functionarissen en medewerkers van het Hof.
‘Indien het blokkeringsmechanisme wordt geactiveerd, zouden zij verplicht zijn de Trumpiaanse sancties naast zich neer te leggen en die filialen moeten sluiten, waardoor zij mogelijk de toegang tot de Amerikaanse markt en daarmee inkomsten zouden verliezen. Ik kan me voorstellen dat dit op zichzelf een reden kan zijn waarom zij bij de Nederlandse overheid zouden lobbyen tégen steun voor de blokkeringsmechanisme.’
‘Het EU-blokkeringsmechanisme of blocking statute is in 1996 in het leven geroepen om bescherming te bieden tegen de gevolgen van de extraterritoriale toepassing van wetten van derde landen. Deze bescherming houdt een aantal zaken in.
‘Ten eerste worden de betreffende rechterlijke uitspraken en besluiten van administratieve instanties van buiten de EU niet erkend of ten uitvoer gelegd. Ten tweede mogen Europese bedrijven of personen zonder toestemming van de Commissie geen gevolg geven aan de betreffende buitenlandse sanctiewetgeving.
‘Ten derde hebben de beschermde personen recht op vergoeding voor schade die zij hebben geleden als gevolg de toepassing van de betreffende sanctiewetten. De schade kan worden verhaald op persoon of instantie dat de schade heeft veroorzaakt.
‘De Europese Commissie is bevoegd om het blokkeringsmechanisme toe te passen op de huidige Amerikaanse sanctieregeling tegen het Strafhof; daarvoor is geen voorafgaande instemming van de lidstaten vereist.’
‘Zoals gezegd mag – en moet mijns inziens – de Commissie het blokkeringsmechanisme activeren. Enkele lidstaten hebben er ook toe opgeroepen – zoals België en Spanje, maar Nederland niet. Het is nu vooral een kwestie van politieke wil en een beleidskeuze van de Commissie zelf. Kennelijk acht zij het vooralsnog niet gepast om deze maatregel in te zetten en geeft zij de voorkeur aan diplomatieke contacten en een voortgaande beoordeling van de situatie. De grote vraag is of dit iets heeft opgeleverd; het lijkt er niet op.
‘Ik vermoed dat de terughoudendheid van de Commissie voortkomt uit de vrees dat een mogelijke tegenreactie van de regering-Trump de positieve effecten van de activering van het blokkeringsmechanisme teniet zal doen.’
De Nederlandse Tweede Kamer heeft een motie aangenomen die het kabinet opdraagt zich in te zetten voor het blokkeringsmechanisme. Waarom voert het Nederlandse kabinet deze motie niet uit, denkt u?
‘Dit betreft politieke afwegingen en de wens om de verhoudingen met de regering-Trump niet onder druk te zetten. Het probleem is groter dan Nederland in zijn eentje kan verhelpen, maar de terughoudende opstelling van Nederland rijmt slecht met zijn lang gekoesterde reputatie als hoeder van het internationaal recht en als gastland van het Internationaal Strafhof. De extraterritoriale effecten van de sancties zijn duidelijk merkbaar op Nederlands grondgebied, waar het Hof is gevestigd. De Amerikaanse sancties raken ons land daarmee in het hart van zijn nationale belangen. Het is daarom verkeerd en teleurstellend dat Nederland zich op Europees niveau zo passief opstelt tegenover deze ontwikkelingen en op nationaal niveau geen praktische maatregelen lijkt te treffen om bescherming te bieden aan het Hof.’
