Het plan voor een Europees importverbod op goederen uit nederzettingen sterft ‘een stille dood’. Een gang naar het Europees Hof lijkt het enige pad om iets in beweging te zetten.
Een ‘speldenprikje’, noemde De Volkskrant het importverbod voor goederen dat de Raad Buitenlandse Zaken van de Europese Unie vorige maand besprak – maar niet instelde. Een terechte beschrijving.
In 2024 oordeelde het Internationaal Gerechtshof dat de Israëlische bezetting in al haar facetten illegaal was. Het was een baanbrekende uitspraak die apartheid en rassendiscriminatie vaststelde, opdroeg de nederzettingen te ontmantelen, schadevergoedingen voor Palestijnen voorschreef, en wees op de plichten van landen niet bij te dragen aan het in standhouden van de bezetting. Maar de illegaliteit van de nederzettingen zélf, die had het Gerechtshof al twintig jaar eerder, in 2004, vastgesteld.
De enige stap die de EU in die twintig jaar heeft genomen om haar handelsbeleid in lijn met internationaal recht te brengen, was het opstellen van regels voor het labelen van producten. Dit opdat duidelijk zou zijn welke producten uit internationaal erkend Israël en welke uit illegale nederzettingen komen.
Rapport na rapport heeft aangetoond dat dit labelen niet werkt. Het systeem is zo opgezet, dat Israël het gemakkelijk en zonder consequenties kan omzeilen. Zo belanden landbouwproducten uit de illegale nederzettingen op grote schaal én met belastingvoordelen op de Europese markt met het label made in Israel.
Maatschappelijke organisaties, oud-ambassadeurs en verschillende EU-landen hebben de afgelopen maanden de druk opgevoerd op de EU om over te gaan tot een algeheel verbod van de import van goederen uit nederzettingen, of andere maatregelen om handel met nederzettingen tegen te gaan.
De motivatie is helder: om te voldoen aan het internationaal recht – in lijn met de uitspraken van het Internationaal Gerechtshof – is het simpelweg een vereiste om niet te handelen met de illegale nederzettingen. Geen import, geen export, geen doorvoer, geen goederen, geen diensten, geen investeringen. En de EU heeft in haar eigen statuten vastgelegd dat haar handelsbeleid in lijn hoort te zijn met het internationaal recht.
Maar de praktijk is anders. Op maandag 13 juli kwam de Raad van ministers van Buitenlandse Zaken van de EU bijeen en besloot – wederom – niets te doen. Zelfs geen importverbod voor goederen uit nederzettingen, het eerder genoemde speldenprikje. Wat is er gebeurd?
Duidelijk is dat de Europese Commissie, onder de Duitse voorzitter Ursula von der Leyen, niets wil doen. Von der Leyen volgt de lijn van Duitsland. Dat land staat onvoorwaardelijk achter Israël, ongeacht de Israëlische genocide, en is mordicus tegen enige maatregel. De Duitse bondkanselier Friedrich Merz gaf vorige week in een persconferentie aan dat hij onder geen beding een sanctie tegen Israël zou steunen. ‘We hebben een speciale verantwoordelijkheid tegenover Israël en daarom willen en kunnen we in het geheel geen sanctieregime tegen Israël steunen’, zei Merz.
Von der Leyen volgt dezelfde lijn. ‘Ze wil op dit punt niet ingaan tegen de Duitse positie, die ze waarschijnlijk persoonlijk deelt’, zegt analist Martin Konecny van de organisatie European Middle East Project (EuMEP).
Ook een Europese diplomaat ziet Von der Leyen Duitsland volgen. Het is niet ongebruikelijk dat eurocommissarissen korte lijntjes hebben met de regering van hun thuisland, zegt de diplomaat, maar Von der Leyen toont zich ook ideologisch overtuigd zionist. ‘Ze is een Duitser van een bepaalde generatie, voor wie steun voor Israël Duitse staatsraison is. Het is een geloofsartikel,’ zegt de diplomaat die anoniem wil blijven.
Dat is de reden dat de Europese Commissie het doen van voorstellen van handelsbeperkingen telkens uitgesteld en vertraagd. Uiteindelijk werd er, na lang aandringen van een aantal EU-landen, een document met een aantal opties voor maatregelen rondgestuurd. Maar, cruciaal, dit was geen formeel voorstel. Het waren slechts ‘opties’. Er kon dan ook niet over worden gestemd.
Uit zichzelf zal de Commissie, vanwege de ideologisch gedreven Von der Leyen, zo’n formeel voorstel niet indienen – al schendt het Europese handelsbeleid daarmee het internationaal recht. De lidstaten kunnen de Commissie wel dwingen een formeel voorstel te doen. Daar is een simpele meerderheid voor nodig. Meeste stemmen gelden dus – oftewel 14 van de 27 lidstaten.
Maar, volgens de diplomaat die dicht bij de gesprekken stond, bleek tijdens de Raad Buitenlandse Zaken dat deze meerderheid er niet is. Slechts 11 van de 27 lidstaten zijn voor een invoerverbod van producten uit nederzettingen. Italië, dat eerder nog leek te draaien, is ook nog altijd tegen de maatregelen en wil de Commissie dus niet dwingen met een formeel voorstel te komen. EU-buitenlandchef Kaja Kallas deed na de raad nog voorkomen dat er openingen waren verder te praten, en stuurde aan op een speciale vergadering van buitenlandministers met betrekking tot dit onderwerp. Maar dat was vooral om geen gezichtsverlies te lijden, aldus de betrokken diplomaat.
Kort daarna, op een bijeenkomst van de EU-vertegenwoordigers van de lidstaten op 22 juli, bleek de discussie andermaal vast te zitten. ‘Sommige lidstaten willen doorpakken, anderen willen totaal niet bewegen’, zei een diplomaat tegen Euronews. ‘Er is geen duidelijke idee over de koers. Lidstaten willen op dit moment gewoon geen stappen zetten’, zei een andere.
In oktober is de volgende Raad Buitenlandse Zaken. Daar zal ook niets worden besloten, omdat er geen formeel voorstel op tafel ligt. Alleen als genoeg landen hun positie wijzigen, kan de Commissie worden gedwongen een voorstel te doen, wat dan weer bij een volgende raad in stemming kan worden gebracht. De betrokken diplomaat ziet het niet gebeuren. ‘Het plan sterft zo een stille dood’, concludeert hij.
En wellicht is dat niet zo verrassend. Zoals de Britse journalist Jonathan Cook het stelt: ‘Als [westerse landen] weigeren ook maar een vinger uit te steken om een live uitgezonden genocide op Palestijnen in Gaza te stoppen, waarom zou iemand dan ooit kunnen denken dat ze bereid zijn iets te doen om de gewelddadige Israëlische kolonisten te stoppen die de Westelijke Jordaanoever etnisch zuiveren?’
Is het dan klaar? Zal de EU, in weerwil van het internationaal recht, geen maatregelen nemen tegen handel met nederzettingen? Er is nog één pad dat bewandeld kan worden – het enige pad dat volgens de diplomaat succes kan hebben: een lidstaat kan een rechtszaak aanspannen bij het Europees Hof van Justitie tegen de Commissie. De juridische basis van zo’n zaak zou zijn dat de Commissie verzaakt in haar taak het handelsbeleid in lijn te brengen met het internationaal recht. En daarmee brengt het lidstaten – tegen hun wil in – in een positie dat ze in overtreding zijn van het internationaal recht.
Volgens de diplomaat is de Commissie wel degelijk bezorgd over zo’n rechtszaak, omdat ze die zomaar zou kunnen verliezen. Alleen: welke lidstaat pakt de handschoen op, en gaat de Commissie voor de rechter dagen? De interne spanningen binnen de EU zijn na het drama op de grens tussen Spanje en Marokko in Ceuta en Melilla verder opgelopen, een rechtszaak die de breuklijnen verder uitvergroot, daar zullen de individuele Europese landen niet happig op zijn. Maar het niet doen, komt neer op het accepteren dat de handel tussen de EU en illegale nederzettingen gewoon doorgaat.
Een citaat van een van de diplomaten in het artikel van Euronews toont de verlamming: ‘Weten allemaal dat het gecompliceerd is, maar je kunt het niet forceren. Het heeft meer tijd nodig.’
Meer dan 22 jaar dus.
‘Puur theater’, is het oordeel van journalist Cook.
