Voormalig hoofdaanklager Fatou Bensouda rapporteerde bedreigingen aan haar adres bij de Nederlandse overheid, maar maatregelen om haar of het Internationaal Strafhof te beschermen, bleven uit, zegt ze in gesprek met The Rights Forum.
Vanaf het moment dat het Internationaal Strafhof het onderzoek naar Israëlische oorlogsmisdaden begon, is het instituut onderhevig aan spionage, bedreigingen, intimidatie en sancties.
Een belangrijk doelwit van die campagne: Fatou Bensouda, van 2012 tot 2021 de hoofdaanklager van het Strafhof en degene die het onderzoek naar de situatie in Palestina initieerde. The Rights Forum sprak haar voor haar lezing in Den Haag vorige week donderdag.
‘Er waren allerlei bedreigingen, en er was intimidatie en druk. De boodschap was altijd: ‘stop het onderzoek’. Het begon met een ontmoeting met het hoofd van de [Israëlische veiligheidsdienst] Mossad. Het begon op een vriendelijke toon, hij wilde het onderzoek bespreken en duidelijk maken dat het niet nodig was een zaak te openen.
‘Maar later was er een incident waarbij ik en mijn familie direct door hem werden bedreigd. Bij weer een ander incident kreeg ik een envelop met geld aangeboden door onbekende mannen bij mij thuis. Ik begreep de boodschap: ze wilde laten zien dat ze wisten waar ik woonde.’
‘Het incident werd aangekaart bij de Nederlandse overheid, maar er werd niets mee gedaan, niemand kwam mij vragen wat er was gebeurd. Wat mijn beveiliging betreft; die werd niet opgeschaald. Ik had verwacht dat we bij het doen van ons werk zouden worden beschermd, maar ik voelde en zag dat niet.
‘Toen ik werd gesanctioneerd, [door de VS] kon ik niet meer bankieren. Dat ik mijn salaris kon blijven ontvangen en kleine transacties kon doen, werd wel door de Nederlandse regering gefaciliteerd. Maar er is veel meer dat Nederland als gastland kan doen. Ik heb niet gezien dat Nederland zich extra inspande om de hoofdaanklager van het Hof te beschermen.’
‘Natuurlijk niet. Ik wist niet wat ik kon verwachten, wat er met mij en mijn familie zou kunnen gebeuren. Het was gevaarlijk, ik was bezorgd voor mijn gezin in Nederland, ik was zelfs bezorgd voor mijn familie thuis in Gambia. Maar het was nooit een optie om de zaak te stoppen of het Hof te verlaten. Daar dacht ik niet aan, ik bleef doorgaan.
‘Slachtoffers hebben vaak alleen het Strafhof als hoop voor rechtvaardigheid. Ze stappen naar het Strafhof, omdat in hun land de rechtsspraak niet meer functioneert. Als ik de hoop verlies en de handdoek in de ring gooi, wordt hun situatie nog wanhopiger.’
‘Ik begrijp niet waarom er niets werd gedaan. De Palestina-Israëlkwestie ligt politiek heel gevoelig, het is controversieel onderwerp. Misschien was dat de reden dat er niet meer beveiliging voor mij werd geregeld? Alles wat er werd gedaan, [op het gebied van bescherming] deed het Hof zelf. De beveiliging die gewoonlijk voor getuigen is bedoeld, zette het Hof voor mij in.’
‘De aanval op het hof heeft als doel om het in de vergetelheid brengen, het zó krachteloos te maken, dat het irrelevant wordt. Dat is het plan, dat is de endgame: dat het Hof ophoudt te bestaan.
‘Wie het Hof steunt, mag dit niet laten gebeuren. Lidstaten die het Hof hebben opgericht, moeten er voor zorgen dat dit niet gebeurt. De toewijding die we hadden bij de oprichting van het hof, vervaagt. Er zal altijd pushback zijn. Maar dat betekent niet dat de staten die het hebben opgericht, daar niets tegen zouden moeten doen.
‘Het is een erg moeilijke tijd, de uitdaging is gigantisch. Tegelijkertijd kunnen we deze aanvallen op het Hof niet zo maar laten gebeuren. We moeten blijven vechten en allerlei opties bedenken, zoals bijvoorbeeld het EU blocking statute [dat het Hof beschermt tegen sancties]. Waarom zouden we dat niet in werking stellen?’
‘Dat zou de wereld in nog meer chaos storten. Er zijn veel conflicten, die zullen er altijd zijn, maar stel je eens een wereld voor zonder het Hof, zonder een instituut dat iemand ter verantwoording kan roepen als die misdaden begaat. De situatie zou veel erger zijn.’
‘Het Hof moet niet als rechtbank worden gezien, maar als een internationaal rechtssysteem. Zeker twee derde van de VN-lidstaten heeft zich er bij aangesloten. De verantwoordelijkheid die die staten hebben genomen toen ze het Statuut van Rome ondertekenden, moet veel serieuzer worden genomen.
‘De retoriek en de veroordelingen zijn niet genoeg, er zijn andere praktische stappen nodig. Er moet een structuur zijn, een mechanisme, om voorbereid te zijn op acties tegen het strafhof. Dat aanklagers en rechters van het Hof nu gesanctioneerd zijn, is vrijwel genormaliseerd. Het is een gegeven geworden dat je je werk doet en daarvoor wordt gesanctioneerd. Dat zou niet zo mogen zijn.
‘Het internationaal recht wordt geofferd op het altaar van politiek opportunisme. Staten roepen van alles, maar verzaken af te dwingen dat het Hof recht kan spreken waar misdaden worden begaan. Lidstaten moeten hun verantwoordelijkheid veel serieuzer nemen dan ze nu doen.’
‘Het Hof heeft zelf geen politie. Het heeft niet alleen de steun van diplomaten nodig, maar ook van veiligheidsdiensten. Bijvoorbeeld om verdachten te arresteren en uit te leveren. De gedachte is dat een lidstaat zijn leger of politie ter beschikking stelt aan het Hof. De uitvoerende tak van elke lidstaat is de uitvoerende tak van het Hof. Dát is hoe je naar het lidmaatschap moet kijken.’
